دزفول، میراث‌دار تمدن باستان

وجود سوابق درخشان تاریخی و قرار گرفتن در سرزمینی که مهد تمدن‌ها و فرهنگ‌های متفاوت در پهنه تجربیات پر فراز و نشیب این دیار بوده است، دستاوردهایی ارزشمند و گرانبها در گستره میراث فرهنگی چند هزار ساله به همراه داشته است. از قدیمی‌ترین این آثار می‌توان «تپه‌های چغامیش» را که مجموعه‌ای از چند تپه کوچک و بزرگ در 40 کیلومتری جنوب شرقی دزفول است، نام برد که با حفظ و حراست از گنجینه‌ای کهن و نفیس در سینه مملو از مهر خود ، سندی ارزشمند از تمدن دیرینه ایران باستان بر جهانیان عرضه نموده است.

پل قدیمی دزفول

پل قدیم دزفول - روی عکس کلیک کنیداین پل که دو منطقه غربی و شرقی دزفول را بهم متصل می‌سازد و در حقیقت رابط راه دزفول - اندیمشک می‌باشد، بر پایه‌های پل قدیمی ساسانی بنا شده است. و به روزگار عضدالدوله دیلمی و به دوران صفویه و در عصر قاجاریه نیز تعمیر و ترمیم گردیده است.

جرج کرزن در مورد پل قدبم دزفول می‌نویسد:

در حدود غربی خاک بختیاری و حوزه نهایی آب دز، شهر جالب توجه دزفول واقع گردیده است (دزفول- دزپل). این نام به واسطه پل باشکوه مجاور آنست که بدون شک بدوره ساسانیان متعلق است. قسمت زیرین این پل از سنگ است و قسمت فوقانی که آجری است ظاهراً قدیمی تر می‌نماید، 430 یارد طول و بیست و دو طاق به شکل و اندازه مختلف دارد.

در طرف سرچشمه رودخانه چند آسیاب بر صخره‌ها ساخته‌اند که بوسیله پلهای سست بنیاد با سنگ‌فرش بهم مربوط شده است، این آسیابها به وسیله جریان رودخانه کار می‌کنند و منظره‌ای دیدنی دارند.

چغامیش

در جلگه‌ای که آبادی‌های شاه‌آباد در شمال و شلگهی در غرب و کهنک در شمال شرقی و دولتی و جلیعه در جنوب آن واقعند و در میان دشتی وسیع (40 کیلومتری جنوب شرقی دزفول) چند تپه گلی به نام چغامیش قرار گرفته‌است. تپه‌ها مرکبند از یک تپه بزرگ و نسبتاً مرتفع و چند تپه کوچک که در جنوب و جنوب غرب آن واقعند.

چغامیش پوشیده از کوزه شکسته‌های فراوانی بود که پس از اولین مطالعه و بررسی روشن شد از عهد پیش از خط باقی مانده‌اند.

کاوشگری‌هایی که از سال 1961 تا 1966 میلادی توسط موسسه شرقی دانشگاه شیکاگو انجام گرفت نشان داد که چغامیش شهری از دوران پیش از اختراع خط است و قدمت آن به حدود سی‌ و چهار قرن پیش از میلاد می‌رسد.

پل رودخانه کرخه

این پل که به نامهای «پل نادری» و «پی پل» هم نامیده می‌شود،‌ مقابل پاسگاه ژاندارمری کرخه و در شمال پل آهنی و جدید دزفول قرار گرفته است. این بنا در جاده دهلران قرار دارد و آثار یک دهانه، یک پایه قطور به عنوان پایه پل با ملاط گچ و تخته سنگهای تراشیده و چند دیواره که طاق پل را تشکیل می‌داده است، در این محل وجود دارد. اهمیت تاریخی آن به خاطر ارتباط غیر قابل تردیدی است که با آثار«ایوان کرخه» داشته است. گمان می‌رود که محلی برای تأسیسات ارتباطی منطقه شمالی و سرچشمه‌های «رود کرخه» با «ایوان کرخه» بوده است.

اتاق آقامیر

در کوچه آقامیر درخیابان طالقانی دزفول، یک ساختمان نیمه ویران به نام اتاق آقامیر یا منزل آقامیر و یا محل آقامیر باقی مانده است و پس از گذراندن سابات‌ها ( سعباتها) و دالان‌های پیچ در پیچ در نزدیکی «قمش سر به تاق آقامیر» این عمارت ویرانه با نقش و نگار در و دیوار شکسته وجود دارد. طول ضلع غربی عمارت 30/12 متر و عرض جبهه ایوان ورودی 5 متر است. این ایوان با پنج طاق رومی محدب و پنج طاق رومی مقعر که پشت سرهم قرار گرفته‌اند سقف بندی شده است. در این ایوان و بر دیوارهای آن نقاشی‌های اسلیمی زیبایی با زمینه قهوه‌ای و نقوش سفید خودنمایی می‌کند و در مرتبه دوم عمارت که گوشواره مانند است از انواع همین نقوش نفیس هنوز باقی مانده است. بنا،‌ نوسازی و تعمیر شده است و دارای یک اتاق با طاق رومی و سه دهانه ورودی به اتاقهای گچین و طاقچه‌ها است. در سمت چپ، اتاق به صورت دهانه یا قوسی رومی در آمده و دو طبقه است. دو قطعه گچ‌بری که بر دیوار جنوبی اتاق طبقه دوم باقی مانده، دارای نقش اسلیمی و زیبایی می‌باشد.

شوادوون - برای مشاهده عکس بزرگتر کلیک کنیددر فاصله کمی از این بنا، قمش آقامیراست که آب انباری است با پله‌کانی که از چندین متر پایین‌تر از سطح زمین، آب را از مجرای زیرزمینی بالا می‌آورده‌اند و دارای طاق و پلکانی بوده و آنرا در لهجه دزفول«قمش» می‌خوانند. از این قمش‌ها در دزفول هنوز آثار تعدادی باقی و از آن جمله قمش آمهدی است.

مقداری دور‌تر از اتاق آقامیر بنای «شوادون» آقامیر قرار دارند. شوادون در لهجه دزفولی و شوشتری به معنی شبستان است و از دیر باز مرسوم بوده که برای فرار از گرمای طاقت فرسای تابستان در درون سردابه‌هایی عمیق که از تابش آفتاب محفوظ بوده است، ساعات گرم روز را می‌گذرانیده‌اند، بدیهی است استفاده از این سردابه‌ها یا شوادون‌ها ضرورت زندگی ساکنین این منطقه بوده و به تناسب مکنت و ثروت و تفنن و تشخص صاحبان خانه‌ها در ساختمان آنها ذوق و ظرافت و سلیقه و هنرهای معماری و تزئینی بکار می‌رفته است که از نمونه‌های مشخص این شوادون‌های زیبا را می‌توان شوادون آقامیر که اکنون مخروبه است و شوادون منزل مهدوی نزدیک بقعه شاه رکن‌الدین را مثال زد.

حمام وزیر

در خیابان سی‌متری شریعتی نزدیک پل جدید دزفول و نزدیک به «اسیوهای رعنا» در کوچه باریکو، حمام وزیر واقع است. در رخت‌کن حمام فعلاً دو ستون سنگی با تراش مارپیچی باقی مانده است یکی به قطر 20/1 متر و ارتفاع 80/1 متر که در 92 سانتی‌متری بریده شده و یا شکسته شده و دوباره متصل گردیده است. سر ستون به ابعاد 65*65*65 سانتی متر می‌باشد و آثار دو سرستون در بدنه شمالی ایوان رخت‌کن حمام باقی مانده است. سقف ستونها و سقف ایوان رخت‌کن دارای چهار طاق رومی بلند، دو قسمت اصلی و یک ایوان شاه نشین با سقف طاق رومی و بر گرداگرد پایه‌های سقف یکی از ستونها، لچکی‌های هندسی منظم گچی جلب توجه می‌کند.

در اول کوچه باریکو نزدیک به حمام وزیر چهار قطعه ستون سنگی شکسته و دو قطعه ستون سنگی یا پایه آن با نقش مارپیچی ظریف فرو افتاده که از حمام وزیر خارج کرده‌اند.

حمام کرناسیون

در کنار رود دز شهر دزفول و در محله قدیمی کرناسیون قرار دارد که با وجود تعمیرات مکرر، اسلوب بنا قدیمی است و دارای رخت‌کن و صحن و ایوان تکراری مقعر و محدب است.

ایوان کرخه

در 20 کیلومتر شمال‌غربی ویرانه‌های شوش و تقریباً به همین فاصله در جنوب غربی شهر دزفول آثار کاخ معظمی از دوره ساسانیان، طرف راست رود کرخه پدیدار است. نام این مکان ایوان کرخه بوده و به همین اسم نیز در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در میان آثار موجود بقایای باروی عظیمی دیده می‌شود که در محوطه‌ای به فاصله تقریباً سیصد متری گوشه جنوب‌شرقی، آن ساختمان طویل آجری موجود بوده که اکنون بخش عظیمی از آن از بین رفته و نیمه کمتر آن سرپا مانده است. از روی نیمه باقیمانده این کاخ ویران چنین دستگیر می‌شود که ساختمانی به طول 46 و عرض 5/14 متر بر فراز باروی شرقی این محوطه وجود داشته و با در نظر گرفتن طاق هلالی آجری و سایر مشخصات بنا معلوم می‌گردد که تالار با شکوهی را تشکیل می‌داده است که از درون آن می‌توانسته‌اند جریان آب کرخه و جلگه پهناور خوزستان را تا چندین فرسخ بنگرند.

در این کاخ آثار ساختمانی تالار بزرگ با شکوهی برجای مانده است که مخصوص اجرای مراسم درباری پادشاهان ساسانی بوده است

بند بالا رود

بر روی رودخانه دزفول که قسمتی از رود دز می‌باشد، در محلی معروف به بند بالا رود، در شمال غربی دزفول آثار سه دیوار در جبهه جنوبی و دو غرفه بر روی دیوار بدنه اصلی و دو دهنه اصلی و یک طاق فروریخته باقی مانده که به لهجه مردم دزفول «اُسیوای گله گه بولویی» خوانده می‌شود. به معنی آسیابهای گله گه بالا.

بقایای بند یا پلی که در ضلع شرقی رودخانه دز در این نقطه باقی مانده‌اند شامل یک طاق بزرگ و دو طاق کوچک است که پایه‌های آن در داخل اب رودخانه بوده و دو طاق کوچک که چنین به نظر می‌رسد که در پایه بند یا پل قرار داشته‌اند، سه ردیف پایه‌هایی که در امتداد رودخانه و در قسمت جنوبی دیده می شود با ملاطی از گچ و خاکستر و دو ردیف آجر که تکرار می‌شود و قسمتهایی از سنگ ساخته شده‌اند. در منتهی الیه سمت شرق، دیوارهای عمود بر رودخانه با سنگ تراشیده ساخته شده‌اند و هرچه به وسط رودخانه نزدیکتر می‌شود بر مقدار آجری که در بنا بکار رفته افزوده می‌گردد. این اثر بی‌شک بازمانده از دوران ساسانی است.

بنای دیگر بند بالا رود «اوسیو گله گه دومنی» یا آسیابهای گله گه پایینی می‌باشد که به فاصله حدود سیصد متر از بند بالا رود و در همان سمت رودخانه قرار دارد .

اسیوا رعنا

در غرب شهر دزفول در کنار رودخانه دز بعد از اسیوای گله گه، درست چسبیده به پهنه‌ای که اکنون پل جدید آهنین و سیمانی دزفول ساخته شده است و در محل معروف به رعنا می‌باشد.

هورمس

در کنار جاده آسفالته پایگاه هوایی، پس از پل کرخه و بعد از ویرانه‌های ایوان کرخه در سمت راست جاده به فاصله 5/2 کیلومتر از آثار ایوان کرخه ویرانه بنای آجری بلندی قرار دارد که از کنار جاده، درمیان تپه‌های گلین جلب توجه می‌کند و در فاصله ششصد متری جاده و در سمت راست جاده کرخه- دهلران واقع است.

کاروانسراهای دزفول

کاروانسرای دزفول - برای مشاهده عکس بزرگتر کلیک کنیددر شهر دزفول، از روزگار آبادانی آثار ویرانه یا نیم ویرانه‌هایی بجای مانده است که شاید به روزگار حکومت «واختشتوخان» ، در دوران صفوی بنا شده و رونق داشته‌اند.

دو کاروانسرا از بازمانده ویرانه‌های کاروانسراها و بازارها، نیمه سالم بازمانده و امروز نیز مورد استفاده پیشه‌وران و انبار داران و بازرگانان است که نام یکی افضل و نام دیگری کاروانسرای قندی است و در شهر دزفول واقعند.

Valid XHTML 1.0 Strict